انعطاف‌ پذیری شناختی: زمینه ‌ی سازگاری با آموزش مجازی

 

این مقاله یکی از مقالات مجموعه ی" آموزه ‌های شناختی برای آموزش در دنیای مجازی" است.

 

همه­ ی ما معلمان، در ابتدا، با قرار گرفتن در شرایط جدید آموزش مجازی با چالش ‌هایی مواجه شدیم و احساسات متفاوتی را تجربه کردیم. گاهی از خود پرسیدیم چگونه می ‌توان در این فضای جدید،  یادگیریِ اثربخشی ایجاد کرد و در مواجهه با این پرسش احساس نگرانی و سردرگمی کردیم، عده ‌ای از ما شاید آشنایی کافی با ابزار های جدید آموزش مجازی نداشتیم و تا حدی احساس ترس کردیم. اگرچه، در نهایت توانستیم با موقعیت جدید خود را وفق دهیم و این احساسات ناخوشایند را تا حدی مدیریت کنیم. می توان درک کرد که دانش آموزان هم در این ایام با احساسات ناخوشایند بسیاری مواجه بوده ‌اند.

 

یکی از مهارت هایی که به ما کمک کرد تا با شرایط جدید حاکم بر آموزش و پرورش خود را سازگار کنیم انعطاف‌پذیری شناختی نام دارد. شاید بتوان گفت اهمیت این مولفه ی شناختی اکنون، بیش از هر زمان دیگری، آشکار شده است، چرا که لازم است، با آگاهی از احساسات و افکار خود و مهارت خودتنظیمی، با شرایط جدید سازگاری پیدا کنیم و در راستای اهداف و برنامه ‌‌های خود حرکت کنیم. در مطلب پیشِ رو، با نگاهی عمیق ‌تر به این مولفه ‌ی شناختی، راهکار هایی را برای هدایت آموزش مجازی ارائه می ‌دهیم.

 

انعطاف پذیری شناختی

انعطاف پذیری و سازگاری با موقعیت های جدیـد، مهارت بسیار مهمی است. برنامه ریزی و به‌سرعت از کاری به سراغ کار دیگر رفتن، به جای پافشاری متعصبانه روی یک فعالیت، نیازمند انعطاف پذیری است. اغلب افراد در مواجهه با مسائل و مشکلات از راه‌حل هایی استفاده می کنند که برای آن‌ها آشناست و در گذشته مفید بوده است؛ اما اگر راه ‌حلی در موقعیتی اثربخش نباشد، لازم است از راه‌ جدیدی استفاده کنیم؛ حتی، شاید لازم باشد، نحوه ی نگاه خود به مسئله  را تغییر دهیم.

انعطاف پذیری شناختی توانایی تغییر حالات فکری و تنظیم جهت خواسته ها، اولویت ها و دیدگاه ها است. هرچند ارتقای این مهارت زمانبر است، اما به کمک تعامل خانواده و مدرسه می توان در بلند مدت عملکرد این مولفه ‌ی شناختی را بهبود داد. والدین می توانند، همسو با معلمان، به ارتقای انعطاف پذیری دانش‌آموزان کمک کنند. برای مثال، هنگام بازی کردن با بچه‌ها بعد از مدتی قوانین بازی را تغییر دهند و این بار مطابق با قوانین جدید بازی کنند.

 

راهکار هایی برای ارتقای انعطاف پذیری شناختی

 

 1. متناسب با سن دانش‌آموزان، شرایط را برای آن ها پیش‌بینی‌پذیر کنید.
رشد انعطاف پذیری شناختی از کودکی آغاز می شود و تا نوجوانی ادامه می یابد؛ بنابراین، به نظر می رسد دانش‌آموزان دبستانی در انطباق با شرایط جدید ناشی از بحران کرونا مشکل بیشتری داشته باشند. ما معلمان برای کمک به آن‌ها باید سعی کنیم نظمی را در روند کلاس مجازی برقرار کنیم، از زمان تشکیل کلاس گرفته تا ارائه ی تکالیف کلاسی و ... ؛ به عبارت دیگر، تا حد امکان شرایط را برای دانش‌آموزان قابل پیشبینی کنیم. هم ‌چنین، می توانیم درباره ‌ی انعطاف پذیری شناختی با زبانی ساده و قابل درک با دانش آموزان صحبت کنیم و از تجارب خودمان به عنوان معلم در مواجهه ‌ی ابتدایی خود با آموزش مجازی بگوییم. برای مثال، می توانیم این‌گونه شروع کنیم: «وقتی مدرسه ها تعطیل شد من مجبور شدم روش انجام بعضی کارهایم را تغییر دهم؛ چیزهایی که می خواستم به شما بگویم را باید از طریق فیلم و یا فایل صوتی به دستتان می رساندم. اول به نظرم کار خیلی سختی بود، اما کم‌کم یاد گرفتم چطور با سرعت و کیفیت خوب این کار را انجام دهم، برای این کار روش ‌های مختلفی را امتحان کردم و ...».

 

2. از ابزارهای یادگیری آنلاین جدید فرصتی برای تقویت انعطاف­ پذیری شناختی خلق کنید.

در دوران همه گیری برای رسیدن به اهداف آموزشی مختلف لازم است که ابزار و منابع آنلاین متعددی به کلاس معرفی شود. هر چند تعدد این موارد ممکن است یادگیرنده ها را سردرگم کند، اما تنوع این ابزارها با صرف زمان مناسب برای تسلط بر هر کدام از آن­ ها می تواند فرصتی برای تقویت انعطاف پذیری شناختی خلق کند. برای استفاده مناسب از این فرصت، با دانش­آموزان درباره ­ی این مهارت شناختی گفتگو کنید. به آن ها یادآوری کنید که تسلط بر ابزارهای آموزشی بخش ارزشمندی از فرایند یادگیری است و مهارت های شناختی هنگام این کار توسعه می یابد. مطالعات بسیاری نشان داده­اند که آگاهی از مهارت های شناختی افراد را در استفاده ی موثر از آن ها توانمند می کند. بنابراین با آشنا کردن یادگیرنده ها با مهارت انعطاف ­پذیری شناختی  و ارزیابی این مهارت در طول زمان می توان امکانی برای بهبود آن فراهم کرد.

 

3. توانایی بررسی راه‌حل های مختلف برای یک مسئله را در دانش آموزان تقویت کنید.
دانش ‌آموزان نباید تصور کنند فقط یک راه درست برای حل مسئله یا تفسیر یک موضوع وجود دارد، بلکه باید این توانایی را داشته باشند که دیدگاه ها و نظرات دیگران را درباره ی یک مسئله بشنوند و ارزیابی کنند. برای تقویت این توانایی، موضوعی را در کلاس مجازی مطرح کنید، اما  نتیجه‌گیری پایانی را ارائه ندهید. فرصت‌هایی را برای تحقیق، کشف، آزمایش و خطا، تعامل و ... فراهم کنید تا دانش‌آموزان، داده ها و اطلاعات را ارزیابی کنند و سپس، با مقایسه ی نتیجه‌گیری های خود، در صورت لزوم در آن ها تجدیدنظر کنند. هم چنین، سوالی را به‌عنوان تکلیف کلاسی یا تکلیف منزل انتخاب کنید که بیش از یک راه حل داشته باشد. امکانی فراهم کنید تا دانش آموزان دیدگاه ‌های متنوع هم‌کلاسی های خود را بشنوند. به‌علاوه، به همه ی دانش آموزان فرصت فکر کردن به یک سوال را بدهید. زمان پاسخ‌گویی به آن را بیشتر در نظر بگیرید و به جای در نظر گرفتن پاسخ های سریع داوطلبانه، فرصتی را فراهم کنید تا همه ‌ی دانش‌آموزان به سؤال فکر کنند چرا که بسیاری از دانش‌آموزان با دیدن داوطلب برای پاسخ ‌دادن به یک مسئله از تلاش برای فکرکردن و حل آن دست می کشند.

 

4. نگاه‌کردن از زاویه دیدهای مختلف را تشویق کنید.
از آن‌ ها بخواهید هم از دید خودشان به موضوع بنگرند و هم از دید یک شخص دیگر حادثه را توصیف کنند. برای مثال، درباره ی اختلاف نظر معلمان و دانش ‌آموزان در مورد تکلیف انجام دادن  بپرسید و این‌که چرا بعضی مواقع، دانش‌آموزان با انجام تکلیف مخالف اند؟ سپس از دانش آموزان بخواهید از دید معلم به موضوع نگاه کنند و بگویند چرا معلمان انجام تکلیف را ضروری می دانند؟ دیدگاه های متنوع افراد مختلف حاضر در یک حادثه یا داستان را کنار هم قرار دهید و بررسی کنید. برای مثال، در بازنمایی یک رویداد جاری یا تاریخی، با مقایسه ‌ی داده های حاصل از منابع گوناگون، نگاه شخصیت های مختلف درگیر در آن رویداد را بررسی کنید.

 

یک تجربه: آشنایی با زاویه‌دیدهای جدید در کلاس آنلاین

خانم مقیمی- معلم ادبیات و نگارش پایه ‌ی هفتم

 

"یکی از امکان هایی که در کلاس آنلاین راحت تر از کلاس مجازی فراهم بود، دعوت از مهمان بود. در کلاس ‌های آنلاین، به راحتی یک مهمان می توانست هم زمان با برگزاری کلاس آنلاین شود و در جمع ما حضور داشته باشد. ما هم از این امکان در دوره ی قرنطینه استفاده کردیم. یک بار یک نویسنده، مهمان کلاس ما بود و بار دیگر میزبان یک معلم انشا بودیم. چنین فرصت هایی به بچه ‌ها این امکان را می دهند که با زاویه ‌ی دید افراد مختلفی که به طور تخصصی در یک رشته فعال اند آشنا شوند."

 

5. ایده ‌های خلاقانه را پرورش دهید.
طرح راهکارهای بدیل و ایده ‌های خلاقانه، نیازمند و در عین حال، توسعه دهنده ‌ی انعطاف پذیری شناختی است. می دانیم که تفکر خلاق درباره ‌ی یک موضوع به کمکِ داشتن اطلاعات قبلی درباره ‌ی آن امکان‌پذیر است. وقتی فرصتی را برای دانش‌آموزان فراهم می کنید تا دانسته های قبلی‌ شان را به برنامه ‌ها و روش ‌های جدید یادگیری انتقال دهند، تفکر خلاق را در آن ها پرورش می ‌دهید. برای مثال، در درس زیست ‌شناسی می توانید از دانش آموزان بپرسید، با استفاده از دانش حال حاضر خود و امکانات فضای مجازی، اگر به عقب برگردند، برای بیماریِ‌ همه گیری مانند وَبا یا طاعون چه طرح یا راهکاری ارائه می ‌دهند.

 

منابع

Huizinga, Mariëtte, Smidts, D. P., and Ridderinkhof, K. R. (2014). Change of Mind: Cognitive Flexibility in the Classroom. perspectives on language and literacy, 40(2)

Dodge, Amanda (2019). How To Improve the Cognitive Flexibility of Your Students. Ozobot, https://ozobot.com/blog/how-to-improve-the-cognitive-flexibility-of-your-students

Willis, Judy (2016). Building Students' Cognitive Flexibility. edutopia, https://www.edutopia.org/blog/building-students-cognitive-flexibility-judy-willis