معمای حالات ذهنی یادگیرندگان در قرنطینه: اهمیت نظریه ذهن در یادگیری

 

این مقاله یکی از مقالات مجموعه" آموزه های شناختی برای آموزش در دنیای مجازی" است.

 

یکی از مهم ترین اقدامات ما معلمان برای پیشبرد فرایند یاددهی- یادگیری، آگاهی یافتن از حالات ذهنی یادگیرندگان است؛ معمولاً به کمک واکاوی نشانه های اجتماعی، مانند حالات چهره، نشانه های کلامی و ... به احساسات، عواطف، افکار و باورهای یادگیرندگان پی می بریم و با توجه به آن ها فعالیت های کلاس را هدایت می کنیم، اما با شیوع بیماری کرونا و آغاز یادگیری مجازی، بسیاری از نشانه هایی که به واسطه یادگیری حضوری امکان پذیر بود، از دسترس ما خارج شده است. شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، توانایی آگاهی یافتن از حالات ذهنی دیگران برایمان اهمیت یافته است. روانشناسان شناختی این کارکرد سامانه شناختی انسان را «نظریه ذهن» می نامند و معتقدند این عملکرد نقش بسزایی در رشد اجتماعی افراد ایفا می کند.

 

به نظر می رسد در شرایطی که به واسطه همه گیری، ارتباطات اجتماعی یادگیرنده ها نیز دستخوش تحولات بسیار شده است، توجه کردن به توسعه نظریه ذهن آن ها به منظور ایجاد شرایطی مناسب برای رشد شناختی- اجتماعی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این مطلب با نگاهی دقیق تر به نظریه ذهن، به بررسی راهبردهایی می پردازیم که می توانند در یادگیری مجازی به مدیریت بهتر کلاس درس و همچنین رشد اجتماعی یادگیرندگان کمک کنند.

 

 نظریه ذهن

نظریه ذهن قدرت ذهن انسان برای تصور کردن حالت های ذهنی خود و دیگران است. کسب نظریه ذهن به ما این امکان را می دهد که درک کنیم دیگران حالت های ذهنی از قبیل باورها، امیال و مقاصدی دارند که ممکن است مشابه یا متفاوت با فهم ما باشد و همین حالت های ذهنی است که اغلب هدایت کننده رفتار افراد است. این توانایی چارچوبی برای پیش بینی، تبیین و دستکاری رفتار دیگران و خودمان فراهم می کند.

 

راهبردهایی برای توسعه نظریه ذهن در کلاس درس

 

  • از کلماتی استفاده کنید که بیانگر حالات ذهنی هستند.
    تشخیص و توضیح افکار و حالت های ذهنی مهارتی است که به دست آوردن آن نیاز به تمرین مستمر دارد. برای کمک به دانش آموزان در این زمینه، آن ها را برای استفاده از کلماتی که بیانگر حالات ذهنی هستند راهنمایی کنید. کلماتی مانند «فکر کردن»، «باور داشتن»، «دوست داشتن»، «علاقمند بودن»، «تصور کردن»، «امیدوار بودن»، «به یاد آوردن»، «حدس زدن»، «احساس کردن»، «آرزو داشتن»، «فراموش کردن»، «تشخیص دادن»، «درک کردن»، «فهمیدن»، «قدردان بودن»، «شگفت زده بودن»، «تصمیم گرفتن»  و ... از جمله افعالی هستند که به افراد امکان بیان حالات ذهنی شان را می دهند. در طراحی آموزشی، بخش هایی را برای بیان حالات ذهنی خود و پرسیدن سؤالاتی درباره حالات ذهنی یادگیرنده ها در نظر بگیرید. آن ها را نسبت به این حالت ها آگاه کنید و با توجه به پاسخ های آن ها جریان کلاس را هدایت کنید.

 

  • بین حالات ذهنی و موضوعات عینی ارتباط برقرار کنید.
    وقتی درباره حالات ذهنی یادگیرنده ها با آن ها صحبت می کنید، بکوشید بین حالات ذهنی آن ها و موضوعات عینی ارتباط برقرار کنید. برای مثال، از دانش آموزان بپرسید به کدام موضوع درسی علاقه بیشتری دارند، دلیل پاسخ های آن ها را بپرسید، از آن ها بخواهید بگویند که چه ویژگی هایی در آن موضوع درسی برای آن ها جذاب است، آن ها را دعوت به مقایسه موضوعات مختلف و ارائه معیارهای مناسب برای این کار کنید.

 

  • درباره تجارب گذشته صحبت کنید.
    به کمک کلماتی که بیانگر حالات ذهنی هستند وقایع گذشته را روایت کنید. از یادگیرنده ها بخواهید، درباره زاویه دید، انگیزه ها و تصمیم های افراد درگیر در آن وقایع صحبت کنند.

 

  • درباره رخدادهای آینده صحبت کنید.
    با کلماتی که بیانگر حالت های ذهنی هستند درباره برنامه های آینده صحبت کنید و یادگیرنده ها را نیز دعوت به این کار کنید. به آن ها کمک کنید که بین حالات ذهنی مختلف ارتباط برقرار کنند. برای مثال، از آن ها بپرسید «تصمیم داری در هفته آینده کدام درس را مطالعه کنی؟ فکر می کنی چه روشی برای این کار مناسب تر است؟ حدس می زنی برای این کار چقدر زمان لازم است؟»

 

یک تجربه: خلق فرصت گفتگو

خانم ابراهیم زاده- معاون پایه نهم

 

"مدتی بعد از شروع قرنطینه، احساس کردیم که نیاز داریم بیشتر از حال بچه ها باخبر باشیم و در عین حال، شاید آن ها هم به فضایی نیاز داشتند تا راجع به احساسات و افکارشان درباره موقعیت جدید آموزشی حرف بزنند. برای همین سعی کردیم جلسه هایی با این موضوع برگزار کنیم. حضور در این جلسات، که اسمشان را "دورهمی" گذاشته بودیم، اختیاری بود. بچه ها و اولیای مدرسه در همان فضایی که برای کلاس آنلاین داشتیم، حاضر می شدند و بچه ها می توانستند مسائل و دغدغه هایشان را مطرح کنند. شاید حتی در بعضی از جلسات راهکاری برای مسائل بیان شده مطرح نمی شد اما نکته مهم، خلق فضایی بود که بچه ها به واسطه آن احساس کنند، مسائل و خواسته هایشان شنیده می‌شود."

 

  • در زمان رخ دادن حالت های ذهنی درباره آن ها صحبت کنید.
    توجه یادگیرندگان را به این که دیگران در حال تجربه یک حالت ذهنی هستند، جلب کنید. به آن ها بگویید که ما همواره نمی توانیم حالات ذهنی دیگران را حدس بزنیم، اما می‌توانیم برای این کار تلاش کنیم و با پرسیدن سؤالات مناسب از آن اطلاع پیدا کنیم.

 

نظریه ذهن: زمینه همدلی

بحران ها همواره باعث می‌شوند که توجه افراد به اهمیت همدلی با دیگران جلب شود، اما حقیقتاً منظور از همدلی چیست؟ همدلی به معنای پاسخ مسئولانه به احساسات و عواطف دیگران است. این مهارت شامل فکر کردن به عواطف دیگران، درک و محترم شمردن احساسات آن ها است که نهایتا می تواند منجر به شکلگیری رفتاری پاسخگو دربرابر حالات عاطفی دیگران شود. همان طور که از این تعریف می توان حدس زد، همدلی کردن مستلزم نظریه ذهن است. با این نگاه می توان، توسعه نظریه ذهن را زمینه ای برای ایجاد فضایی همدلانه در کلاس درس عنوان کرد. در مطلب «آموزش مجازی، همه گیری و همدلی» به بررسی راهبردهایی برای ایجاد فضای همدلانه در کلاس درس می پردازیم.

 

منابع

 

سومارا، دنیس، لوس-کَپلر، ربکا، و ایفتادی، تامی (1393). تربیت آگاهی از طریق تجربه های ادبی. در مارک میسن (ویراستار). نظریه پیچیدگی و فلسفه تعلیم و تربیت (محمود تلخابی و رضا محمدی، مترجمان) (صص. 447- 475)، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

 

Bjorklund, D.F.(2000). Children’s thinking developmental function and individual differences (3rd ed). Belmont, CA: Wadsworth

Dennett, D. C. (1991). Consciousness Explained. Boston, New York, and London, Little, Brownnand Company

Leslie, A.M.(1988). Some implications of pretense for mechanisms underlying the child’s theory of mind. In J.W. Astington P.L. Harris & D.R. Olson (Eds.), Developing theories of mind (pp. 19-46). New York: Cambridge University Press

Shaffer, D.R.(2000). Social and personality development (4thed). Belmont, CA: Wadsworth