آموزه هایی از نظریه ساختن دانش برای آموزش مجازی

 

این مقاله یکی از مقالات مجموعه " آموزه های شناختی برای آموزش در دنیای مجازی" است.

 

به عنوان معلم، ما معمولاً مشغول پیاده سازی و بهبود روش های تدریس، شیوه های ارزشیابی، راهبردهای مدیریت کلاس و ... هستیم. در حالی که تمامی این موارد در واقع تحت تأثیر نگرش ما درباره تعلیم و تربیت شکل می گیرد. به عبارت دقیق تر، روش هدایت فرایند یاددهی- یادگیری وابسته به هستی شناسی تعلیم و تربیت است که ماهیت آن را آشکار می کند.

 

با شروع آموزش های مجازی، هر کدام از ما مجبور به بازاندیشی درباره طراحی آموزشی و مدیریت کلاس درس شدیم. بسیاری از رویه های کلاس های حضوری در کلاس های مجازی به شیوه سابق قابلیت اجرا نداشت و باید برای هر کدام از آن ها جایگزین های مناسبی طراحی می شد. آنچه در نهایت در کلاس های مجازی مان اجرا می شود، می تواند بیانگر باورها و نگرش های ما درباره ماهیت دانش و تعلیم و تربیت باشد. اگر باور داشته باشیم که دانش چیزی است که می توان در ذهن انباشته کرد، آن گاه طبیعتاً انتقال مفاهیم و اطلاعات در آموزش مجازی برای ما محوریت فرایند یادگیری و یاددهی قرار می ‌گیرد. چنانچه در فرایند یادگیری برای نقش فعال دانش آموز اهمیت ویژه ای قائل باشیم، تلاشمان در آموزش مجازی معطوف به جلب مشارکت دانش آموزان برای انجام فعالیت های کلاسی است و اگر یادگیری را یک فرایند شناختی- اجتماعی تلقی کنیم و روابط اجتماعی را در فرایند ساختن دانش ضروری بدانیم، پرسش اساسی مان در طراحی آموزشی چگونگی شکل دادن تعاملات اجتماعی است.

 

نظریه ساختن دانش، با تکیه بر مطالعات علوم یادگیری، «فهمیدن» را حاصل ساختارهای شناختی و شبکه های مفهومی می داند و برای تحقق آن، ایجاد محیط اجتماعی یادگیری مناسب را ضروری تلقی می کند. این دیدگاه باور به دانش به مثابه‌ محتوای انباشته شده در جعبه ذهن را گمراه کننده ترین مفهوم در طول تاریخ اندیشه های تربیتی می داند و می کوشد تا طرح جایگزینی را برای نسبت میان ذهن و دانش پیشنهاد کند.

 

پژوهشگران این حوزه طی بیش از دو دهه فعالیت، به کمک روش های مختلفی در علوم شناختی، روانشناسی تربیتی، مردم شناسی و علوم کامپیوتر به طراحی روش هایی برای پیاده سازی این نظریه در کلاس درس پرداخته اند. ابزارهای آموزشی مبتنی بر کامپیوتر، به دلیل ایجاد بستری مناسب برای شکل دادن تعاملات اجتماعی، در طراحی آموزشی مبتنی بر نظریه ساختن دانش از اهمیت ویژه ای برخوردارند.

 

توسعه آموزش مجازی در دوران همه گیری زمینه ای را برای بازنگری در باورهای تربیتی و استفاده کارآمدتر از تکنولوژی آموزشی فراهم کرده است. بسترهای آموزش مجازی در سطوح متفاوتی می توانند به شکل دادن جوامع ساختن دانش کمک کنند. می توان حتی، به کمک ابزارهای ساده، ملزومات ابتدایی محیط یادگیری مبتنی بر ساختن دانش را شکل داد. مسئله اصلی در نظر گرفتن مولفه های اصلی نظریه ساختن دانش در به کارگیری ابزارهای آنلاین است.

 

ویژگی های اصلی یادگیری از دیدگاه نظریه ساختن دانش

 

1.      موقعیت مندی یادگیری

پژوهشگران علوم یادگیری در اواخر قرن بیستم دریافتند که دانش فقط یک ساختار ذهنی ایستا در ذهن دانش آموزان نیست، بلکه فرایند یادگیری شامل تعامل دانش آموز با سایر افراد و ابزارهای آموزشی و همچنین فعالیت هایی است که در آن دانش مورد بحث، به کار گرفته می شود. این مفهوم که «موقعیت مندی» یادگیری نامیده می شود، نه تنها مسیر مطالعات علوم یادگیری را تغییر داده است، بلکه به تغییر نگرش کلی درباره شیوه های تعلیم و تربیت نیز منجر شده است. با این رویکرد، در طراحی آموزشی، علاوه بر در نظر گرفتن چگونگی کسب محتوای آموزشی، چگونگی تغییر الگوهای همکاری در دانش آموزان نیز مد نظر قرار می گیرد.

 

2.      به کارگیری روش های اصیل پژوهشی

یکی از مهم‌ترین یافته های علوم یادگیری که در نظریه ساختن دانش مورد توجه قرار می گیرد، این است که زمانی دانش آموزان در یک حوزه دانشی، یادگیری عمیق تری را تجربه می کنند که مانند متخصصان در فعالیت های خود از روش شناسی‌ تخصصی آن حوزه بهره بگیرند. در هر حوزه دانشی، روش شناسی های مشخصی بر کار علمی حاکم است و تنها، یافته های پژوهش هایی که به کمک این روش ها انجام شده باشد، مورد قبول جامعه علمی آن حوزه قرار می گیرد. منظور از به کارگیری روش های اصیل پژوهشی در نظریه ساختن دانش، آشنایی دانش آموزان با روش شناسی های پذیرفته شده در حوزه های تخصصی است. به طور کلی، می توان روش های مورد استفاده متخصصان که قابلیت پیاده سازی توسط دانش آموزان را دارد به صورت زیر خلاصه کرد:

 

●       متخصصان به طور کلی در یک فرایند پژوهش درگیر هستند؛ با یک سؤال آغاز می کنند، به کمک روش های پژوهش خاص حوزه تحقیقاتی خود به فرضیه سازی می پردازند و شواهدی جمع آوری می کنند، سپس به کمک آن ها به رد یا تأیید فرضیه ها می پردازند.

 

●       متخصصان حین همکاری از بازنمایی های پیچیده برای ارتباط برقرار کردن با یک دیگر استفاده می کنند؛ به طور مثال از زبان تخصصی رشته پژوهشی، نمودار، شکل و ... برای بیان ایده های خود بهره می گیرند.

 

●       دانشمندان و ریاضی دانان با مفاهیم دقیق و مدلسازی های بصری کار می کنند. بنابراین دانش آموزان هم باید از این روش ها استفاده کنند.

 

3.      عاملیت معرفت شناختی

عاملیت معرفت شناختی در حوزه های مختلف به معانی متفاوتی به کار گرفته می شود. در نظریه ساختن دانش، منظور از عاملیت معرفت شناختی کنترل کامل یادگیرندگان بر فرایند یادگیری است. یادگیرندگان نه تنها به عنوان افرادی از یک جامعه دانشی به خلق و بهبود ایده ها می پردازند، بلکه در هدف گذاری، تعیین راهبرد انتخاب منابع، تولید محتوا و ارزیابی نتایج هم مشارکت می کنند.

 

راهبردهایی برای خلق محیط یادگیری مبتنی بر نظریه دانش

 

1.      دانش آموزان را در برنامه ریزی و اجرای برنامه آموزشی مشارکت دهید.

از دیدگاه نظریه ساختن دانش، یادگیرندگان باید کنترل فرایند یادگیری را به دست بگیرند و از این طریق با تعامل با یک دیگر به خلق و بهبود دانش بپردازند. برای کمک کردن به یادگیرندگان در این زمینه اهداف کلاس و مسیر رسیدن به آن ها را با همکاری دانش آموزان تعیین کنید و یادگیرندگان را در انتخاب منابع درسی، تولید محتوا و ارزیابی مشارکت دهید.

 

2.      همواره فرصتی برای ارزیابی و بهبود ایده ها خلق کنید.

یکی از کلیدی ترین مولفه های نظریه ساختن دانش، ارزیابی و بهبود دائمی ایده ها است. در این نگاه دانش آموزان، مانند متخصصان یک حوزه، شروع به نظریه پردازی می کنند و با طرح پرسش های جدید، دقیق تر کردن مفاهیم، ارزیابی ایده ها و ... به بهبود ایده ها می پردازند. بنابراین، مسیر ساختن دانش یک مقصد نهایی ندارد، بلکه فرایندی دائمی برای ساختن دانشِ عمیق تر و گسترش دانش پیشین است. برای انجام این کار، لازم است که تفکر انتقادی، به عنوان ابزاری برای سنجش و بهبود ایده ها و نه فقط روشی برای رد و تأیید یک ادعا، در کلاس درس توسعه یابد.

 

یک تجربه: نوشتن گروهی برای ساختن دانش

تیم تولید محتوای مجموعه " آموزه های شناختی برای آموزش در دنیای مجازی"

 

"برای نوشتن مقالات این مجموعه، بعد از چند جلسه گفتگو و تعیین چارچوب نظری، قرار بر این شد که همه اعضای گروه عنوان های پیشنهادی خود برای مقالات را مطرح کنند. این کار در فضای اشتراکی گروه در سایت ترولو (Trello) صورت گرفت. نهایتا لیستی از موضوعات تهیه شد و هر فرد برای نوشتن نسخه اولیه ای از مقاله اعلام آمادگی کرد. هر مطلب، پس از نگارش، در یک گوگل داک (google doc) ذخیره و در گوگل درایوِ (google drive) گروه به اشتراک گذاشته می شد. در این مرحله همه اعضا در زمان مقرری پیش نویس مقالات را مطالعه می کردند و نظرات خود را در جهت بهبود آن ها می نوشتند؛ گاهی بخشی از متن بازنویسی می شد، گاهی یک مثال یا توضیح بیشتر اضافه می شد و حتی در بعضی مواقع یک اظهار نظر یا پرسش برای فهم بهتر خود اعضای گروه نوشته می شد. پس از مطالعه و نوشتن نظرات، نگارنده مطلب به بررسی آن ها و بهبود متن می پرداخت و در نهایت همه افراد نسخه نهایی را می خواندند و ویرایش پایانی را انجام می دادند.

 

در این مسیر ابزارهای آنلاین در خلق فضای تولید محتوا/ یادگیری نقش مؤثری ایفا کردند. مثلا در فضای ترولو در بخش مربوط به هر مقاله، گفتگویی درباره منابع قابل استفاده، بخش های مختلف آن مقاله و ... در جریان بود. برای جلوگیری از پراکندگی ابزارها، از امکان دسترسی ترولو به گوگل درایوِ گروه هم استفاده شد و همه اعضا به راحتی می توانستند با وارد شدن به فضای کار ترولو به همه مطالب در گوگل درایو دسترسی داشته باشند. زمان بندی کارها به کمک امکانات ترولو یادآوری می شد و به طور کلی همه فرایندهای تولید محتوا به شکلی تعاملی و در یک بستر آنلاین صورت گرفت."

 

3.       ایده ها را از منظر سودمندی برای جامعه یادگیری ارزیابی کنید.

در نظریه ساختن دانش، ایده ها در ابتدا از منظر نقشی که در بهبود دانش جامعه یادگیرنده ایفا می کنند ارزیابی می شوند و ارزیابی فردی دانش آموزان از اهمیت ثانویه برخوردار است. به طور مثال، برای ارزیابی یک ایده می توان به سؤالات زیر درباره آن پاسخ داد:

 

آیا صورت بندی یا توضیح عمیق تری از مسئله ارائه می دهد؟

 

آیا به بهبود ایده های دیگران و دانش موجود در جامعه دانشی کمک می کند؟

 

آیا یک زاویه دید جدید نسبت به مسئله مطرح می کند ؟

 

...

 

محیط یادگیری مبتنی بر نظریه ساختن دانش به دانش آموزان فرصت می دهد تا در نقش دانشوران (knowledge worker) به ایفای نقش در جامعه دانش بپردازند. احساس مسئولیت در برابر فهم و بهبود آن، مهم ترین ویژگی جامعه دانش است. آن ها در فرایند یادگیری عمیقاً تجربه می کنند که فهمیدن و بهبود آن تنها از طریق تعامل اجتماعی و گفتگو حاصل می شود.

 

منابع

 

تلخابی، محمود (1396). تربیت ذهن: با تأکید نظریه ساختن دانش کارل برایتر. تهران: انتشارات انگاره.

Mithell J.Nathan, R.Keith Sawyer. (2014). Foundation of the learning science. In R. Sawyer, The Cambridge Handbook of the Learning Sciences. New York: Cambridge University Press

Marlene Scardamalia, Carl Bereiter. (2014). Knowledge building and knowledge creation: theory, pedagogy, and technology. In R. Sawyer, The Cambridge Handbook of the Learning Sciences. New York: Cambridge University Press